w kolejnej odsłonie z cyklu Tajniki warsztatu nauczymy się od Nicholasa Sparksa, jak opisywać nastrój bohatera, stosując schemat bodziec-reakcja. Rozpracuję fragment powieści List w butelce.

Dlaczego czytelnik sięga po powieść? Ponieważ chce przeżyć emocje. I pisarz musi mu te emocje zapewnić – nieważne w jaki sposób: serwując mu serię efektownych pościgów czy kameralną historię miłosną.  Ważne, by czytelnik coś poczuł, a nie tylko czytał o tym, co czuje bohater. Spójrzmy, w jaki sposób Nicholas Sparks wprowadza nas w świat emocji swojej bohaterki:

 

Wiał lodowaty grudniowy wiatr. Teresa Osborne skrzyżowała ramiona i zapatrzyła się w wodę. Wcześniej kilka osób spacerowało wzdłuż brzegu, ale spostrzegłszy chmury, czym prędzej się oddaliło. Zauważyła, że jest sama na plaży, i rozejrzała się wokół siebie. Ocean odbijał kolor nieba, wyglądał jak płynne żelazo, fale bez ustanku toczyły się do brzegu. Ciężkie chmury opuszczały się powoli, mgła gęstniała, sprawiając, że horyzont zaczął znikać. W innym miejscu, o innej porze, poczułaby majestat otaczającego ją piękna, ale gdy tak stała na plaży, zdała sobie sprawę, że w ogóle nic nie czuje. W pewnym sensie czuła się tak, jakby jej tam wcale nie było, jakby tylko śniła.

Ten fragment jest klasycznym przykładem zastosowania modelu bodziec-reakcja, o którym pisałam w jednym z poprzednich wpisów. Przypomnę, że bodziec to wszystko, co pochodzi ze świata zewnętrznego, zaś reakcja jest emocjonalną odpowiedzią bohatera na ów bodziec. Model ten przydaje się szczególnie wtedy, gdy chcemy przekazać rozmyślania lub wspomnienia bohatera, nie zanudzając przy tym czytelnika.

Spójrzmy, jak dokonał tego Nicholas Sparks. W przytoczonym fragmencie bez trudu zidentyfikować można zewnętrzne bodźce i reakcje bohaterki. Warto jednak zwrócić uwagę, że układają się one w łańcuch. A więc najpierw bodziec zewnętrzny wywołuje reakcję bohaterki (lodowaty wiatr powoduje, że Teresa krzyżuje ramiona), a następnie reakcja staje się pretekstem do powstania kolejnego bodźca (Teresa wpatruje się w wodę i dostrzega, że osoby spacerujące brzegiem oceanu szybko się oddalają). Cały przytoczony fragment utrzymany jest w takim rytmie.

Emocje bohaterki (reakcja) przeplatają się z obserwacją nadciągającej ulewy (bodziec). Model bodziec-reakcja pozwolił więc autorowi uporać się z trudnym tematem opisu pogody. Wielu autorów czuje się w obowiązku, by rozpoczynać kolejne rozdziały powieści wzmiankami o pogodzie. Ileż to razy czyta się zdania w stylu Był ciepły letni wieczór albo Był chłodny zimowy poranek. Czytelnik machinalnie omija wzrokiem takie informacje, bo i dlaczego miałaby go interesować kolejna prognoza pogody?

Sparks umiejętnie wykorzystuje opis pogody, by podkreślić nastrój bohaterki. Pisząc o grudniowym wietrze, ciężkich chmurach czy oceanie koloru żelaza sprawia, że bohaterce oraz czytelnikowi udziela się nastrój niepokoju, jakby ciszy przed burzą. Autor operuje językiem zmysłów (lodowaty wiatr) oraz obrazowymi porównaniami (ocean jak płynne żelazo), by czytelnik poczuł chłód, przenikający nie tylko ciało, ale i duszę bohaterki.

Pogoda to żywioł, który może być narzędziem budowania dramatyzmu. Doskonale wie o tym Sparks i dlatego opisuje zbliżająca się ulewę w sposób dynamiczny, wykorzystuje ją do stopniowania napięcia. Najpierw wieje silny wiatr, potem nadciągają chmury, następnie chmury się opuszczają, mgła gęstnieje, wreszcie horyzont znika. Zaczynamy wręcz obawiać się o bohaterkę, która została na plaży zupełnie sama. Oczekujemy, że z kolejnego zdania dowiemy się, że Teresa jest zrozpaczona, nieszczęśliwa, może nawet chce się rzucić do morza. Jednak zadaniem autora jest zaskakiwać czytelnika, a nie potwierdzać jego przeczucia. Dlatego w następnym zdaniu czeka nas niespodzianka. Teresa wcale nie rozpacza, ani też nie użala się nad sobą. Ona po prostu nic nie czuje.

Stosując model bodziec-reakcja, musimy pamiętać, by reakcje były nieszablonowe. Wówczas czytelnik zapragnie poznać skomplikowany świat emocji bohatera.

Powiązane wpisy:

Jak zmusić bohaterów do działania

Jak pisać o emocjach

Jak wczuć się w bohatera

Tajniki warsztatu: długie zdania

Pisarska paleta barw

Obrazowe rzeczowniki

Jak tworzyć metafory