współczesna literatura chętniej sięga po narrację pierwszoosobową niż trzecioosobową. Początkujący autorzy często wybierają ten sposób opowiadania, choć nie zdają sobie zwykle sprawy, że porywają się na zadanie trudne. Jak poprowadzić narrację pierwszoosobową?

Choć narratora pierwszoosobowego spotykamy już w wieku XVIII, choćby na kartach powieści epistolarnych, to jednak rozpanoszył się w literaturze na dobre dopiero w wieku XX. Wówczas to narrator został zwolniony z konieczności pozorowania autorytetu, którego oczekiwali odbiorcy powieści dziewiętnastowiecznej.

Narrator pierwszoosobowy najczęściej sam uczestniczy w opowiadanych przez siebie wydarzeniach. Jest konkretną postacią, a nie wszechmocnym duchem unoszącym się nad światem bohaterów. Nie jest też wszechwiedzący. Wie tylko tyle, ile zdołał przeżyć, przemyśleć. Nie potrafi wedrzeć się do psychiki innych bohaterów, może co najwyżej zgadywać, o czym myślą, czego pragną.

Pisze, myśli czy mówi?

Narracja pierwszoosobowa jest monologiem, który może przyjąć różne formy. Może to być monolog stylizowany na język pisany, mówiony lub wewnętrzny (myślany). Odpowiednio do wybranej formy, należy dobrać środki oraz kontekst wypowiedzi.

Narrator snujący monolog stylizowany na język pisany, może więc np. spisywać swoje przeżycia w formie pamiętnika, a sposób jego wypowiedzi będzie bardziej uładzony i dopracowany. W przypadku monologu stylizowanego na język mówiony, bohater może np. opowiadać swoją historię przyjacielowi czy synowi, a jego język będzie bardziej swobodny. Monolog wewnętrzny (myślany) może być natomiast chaotyczny i nieuporządkowany, oczywiście w granicach rozsądku.

Podobnie jak narracja trzecioosobowa, także i narracja pierwszoosobowa może być prowadzona zarówno z perspektywy jednej, jak i wielu postaci.

Z perspektywy jednego bohatera…

Najczęściej spotykana jest narracja pierwszoosobowa prowadzona przez jednego z bohaterów. Tworzy ona wrażenie intymności i autentyczności, daje opowiadaniu wrażenie wiarygodności. Początkujący pisarze często wybierają ten sposób opowiadania, gdyż na pierwszy rzut oka wydaje się być najłatwiejszy, przypomina prowadzenie pamiętnika. To jednak tylko złudzenie.

Jeśli zdecydujesz się na ten rodzaj narracji, przede wszystkim postaraj się uniknąć powszechnego błędu i pamiętaj, że narrator pierwszoosobowy nie jest Tobą, ale jednym z bohaterów twojej historii, który, Twoim zdaniem, najlepiej ją opowie. Kiedy piszesz w pierwszej osobie, wchodzisz w psychikę i skórę wybranego bohatera. Ważne jest, byś wiedział wszystko o osobie, którą wyznaczyłeś do tego odpowiedzialnego zadania. Dobrze też jest wyposażyć tego bohatera w zmysł obserwacji.

Narrator pierwszoosobowy musi przemawiać wyrazistym, indywidualnym głosem, który jest wypadkową jego wykształcenia, pochodzenia, pozycji społecznej, światopoglądu, pragnień, systemu wartości. Musisz dokonać analizy jego charakteru, ponieważ tylko wtedy będziesz mógł zrozumieć sposób jego myślenia.

Pamiętaj, że stosując narrację pierwszoosobową, skazujesz się na pewne ograniczenia. Największym z nich jest to, że opisujesz świat tylko z perspektywy jednego z bohaterów. Jesteś ograniczony jego wiedzą, światopoglądem, umiejętnością oceniania wydarzeń i ludzi.

A może z perspektywy wielu bohaterów?

Narrator pierwszoosobowy cały czas musi być „obecny”, nie może przekazywać takich informacji, do których nie mógł mieć dostępu lub choćby się ich domyślić. Sposobem na ominięcie tego problemu jest zastosowanie narracji pierwszoosobowej, w której wielu bohaterów wypowiada się w pierwszej osobie.

I w ten sposób doszliśmy do drugiego typu narracji pierwszoosobowej, prowadzonej z punktu widzenia kilku bohaterów. Rozkłada ona ciężar odpowiedzialności opowiadania historii na barki kilku bohaterów. Każdy z nich może zaobserwować coś, czego pozostali nie mieli prawa widzieć. Trudnością związaną z wyborem tego typu narracji jest jednak to, że każdy z bohaterów musi przemawiać innym głosem, wykazywać inny sposób myślenia i posługiwania się językiem. Jest to duże wyzwanie dla początkującego autora.

Przeczytaj także:

Sztuka opowiadania. Narracja trzecioosobowa

Jak przeobrazić inspirację w pomysł na powieść

Jak zaplanować powieść

Jak rozpocząć powieść

Jak pisać o codzienności

Sceny i sequele