w powieści tak, jak w życiu, czas płynie w różnym tempie. Kiedy bohater czeka na wynik diagnozy lekarskiej czas stoi w miejscu, a kiedy biegnie na pomoc dziecku uwięzionemu w płonącym budynku, czas zaczyna pędzić. Jak oddać coś tak nieuchwytnego jak różne poczucie czasu? I jak sprawić, by i czytelnik  też to poczuł?

Powieściopisarz musi nauczyć się panować nad czasem.  Przede wszystkim, tempo, w jakim dzieją się kolejne wydarzenia należy dostosować do tematyki powieści. Większość współczesnych powieści kryminalnych i sensacyjnych dzieje się w bardzo krótkim czasie (kilka dni a nawet godzin), zapewne dlatego, że łatwo w ten sposób zwiększyć napięcie. Natomiast dłuższy czas akcji sprzyja fabule, która rozwija się wolniej, na przykład sadze rodzinnej.

Jak stylistycznie podkreślić upływ czasu? W filmie wystarczy odpowiednio dobrana muzyka, w powieści natomiast należy operować długością zdań. Kiedy chcemy pokazać, że czas przyspiesza, skracamy zdania, zaś gdy chcemy pozwolić czytelnikowi, by np. wraz  z bohaterem rozkoszował się pięknem przyrody, wydłużamy je. O sztuce pisania długich zdań pisałam w jednym z poprzednich wpisów.

Nie wystarczy jednak pokazać, że czas płynie szybciej lub wolniej. Trzeba jeszcze sprawić, by bohater, a następnie czytelnik to poczuł. A jest to o tyle trudne, że różne odczuwanie czasu ma nie tylko związek z tempem. W pewnych sytuacjach w naszym życiu, np. gdy dowiadujemy się, że tragicznie zmarła bliska nam osoba, kompletnie tracimy poczucie czasu, jakbyśmy byli martwi. Czas nagle się zatrzymuje, aż do momentu, gdy jesteśmy w stanie go nadgonić.

Wyobraźmy sobie następującą sytuację. Bohaterka właśnie dowiedziała się, że jej synek zmarł. Wychodzi ze szpitala i siada na ławce. Możesz napisać: Magda zastygła w bezruchu na ławce. Nie miała pojęcia, ile czasu minęło, póki nie zauważyła, że w parku zapaliły się latarnie. W ten sposób wyjaśnisz czytelnikowi, że bohaterka straciła poczucie czasu, ale nie pokażesz, jak ona to odczuła.

Jak pokazać coś tak nieuchwytnego jak poczucie czasu? Niech uwagę naszej bohaterki, siedzącej na ławce w parku, przykuje jakiś nieistotny szczegół. Na przykład, wyobraźmy sobie, że  obserwuje ona liść płynący po powierzchni małego stawu. Niech przygląda mu się długo i uporczywie. Zauważy, że jest pomarszczony i zwinięty jak maleńka łódka; ciemnozielony na spodzie i żółtawy z wierzchu. Później dostrzeże na jego powierzchni mikroskopijne czarne ziarenka piasku. Czasami usiądą na nim muszki, czasem podpłynie kaczka i lekko popchnie go dziobem, ale liść wciąż unosi się na powierzchni. W pewnym momencie liść zniknie. I wtedy bohaterka uświadomi sobie, że zrobiło się zupełnie ciemno. Nie będzie mogła uwierzyć, że minęło aż tyle czasu.

Bohaterka dostrzegła coś, co wcześniej wydawałoby się jej bez znaczenia. A to oznacza, że pod wpływem tragedii, jaką przeżywa, czas zaczął płynąć  zupełnie inaczej niż zazwyczaj. Aby zastosować tę technikę należy wybrać możliwie mały szczegół i sprawić, by bohater uważnie go obserwował.

Efekt wyostrzonej uwagi można osiągnąć także, odwołując się do innych zmysłów. Przykładowo, na małej polance nieopodal ławki, na której usiadła bohaterka dzieci bawią się, rzucając patykiem do kałuży. Bohaterka słyszy dokładnie każdy plusk, kiedy patyk wpada do kałuży, choć w innej sytuacji pewnie nie usłyszałaby tego dźwięku.

Albo wręcz przeciwnie – nic nie słyszy. Widzi chłopców rzucających patyk do kałuży, ale wydaje jej się jakby tylko ruszali ustami. Nie słyszy ich dziecięcych pokrzykiwań i śmiechu. Tak jakby wokół zapadła kompletna cisza.

Stosując tę technikę bardziej dobitnie pokażemy upływ czasu niż gdybyśmy napisali: Nie miała pojęcia ile czasu minęło, póki nie zauważyła, że w parku zapaliły się latarnie. Podkreślimy, że zmieniło się nie tylko tempo czasu, ale i jego jakość. No i damy szansę czytelnikowi, by on także to poczuł.

Źródło: C. S. Lakin, Altering the Quality of Time in Your Novel

Powiązane wpisy:

Chcesz zwiększyć napięcie? Zawieś akcję.

Jak zbudować napięcie

Pokazuj, nie opisuj

Tajniki warsztatu: długie zdania

Jak pisać o emocjach?

Zdania lewostronne